Terwijl de meeste Europese landen de deelname van burgers aan de berechting van ernstige misdrijven hebben afgeschaft of drastisch beperkt, heeft België een uniek systeem behouden: het hof van assisen. Hier beslissen 12 gewone burgers zelf of een beschuldigde schuldig is of niet, in een proces dat vaak meerdere weken of zelfs maanden duurt. Zo werkt het systeem, zo worden de juryleden geselecteerd en daarom moeten zij tot aan het vonnis van de buitenwereld afgezonderd blijven.

(Redactie: België / Justitie & Samenleving)

Het hof van assisen, in België bekend als de Cour d’assises, is een van de oudste en meest symbolische instellingen van het Belgische rechtssysteem. Het werd in 1831, bij de onafhankelijkheid van België, opgericht als een pijler van de participatieve democratie: een plaats waar gewone burgers, en niet alleen professionele magistraten, het laatste woord hebben over de schuld van personen die worden beschuldigd van de zwaarste misdrijven. Wat het Belgische hof van assisen werkelijk bijzonder maakt, is dat het de enige rechtbank in continentaal Europa is die het Angelsaksische model in zijn zuivere vorm heeft behouden: de juryleden beslissen zelf over de schuld, zonder dat professionele rechters deelnemen aan de eindstemming.

Wat is het hof van assisen en wat maakt het uniek?

Het hof van assisen behandelt de misdrijven die volgens de Belgische wet als de zwaarste worden beschouwd: moord, doodslag, terrorisme, verkrachting en andere misdrijven waarop meer dan 20 jaar gevangenisstraf staat. Het bijzondere aan deze rechtbank is dat de beslissing over de schuld van de beschuldigde wordt genomen door een volksjury, samengesteld uit gewone burgers, en niet door beroepsrechters. Dit systeem is vergelijkbaar met dat in de Verenigde Staten, waar juryleden beslissen of een verdachte schuldig is of niet.

Hoe worden de juryleden geselecteerd?

De selectieprocedure is strikt en geautomatiseerd. Juryleden worden door loting gekozen uit een algemene lijst, die om de vier jaar wordt bijgewerkt. Om op deze lijst te worden opgenomen, moet een burger aan de volgende voorwaarden voldoen:

• Ingeschreven zijn op de kiezerslijst.
• Tussen 28 en 65 jaar oud zijn op het moment dat de lijsten worden samengesteld.
• Volledig in staat zijn om de burgerlijke en politieke rechten uit te oefenen.
• Kunnen lezen en schrijven.
• Niet strafrechtelijk veroordeeld zijn tot meer dan vier maanden gevangenisstraf of tot een werkstraf van meer dan 60 uur.

Voor elk proces worden 60 potentiële juryleden door loting geselecteerd, waaruit 12 effectieve juryleden en 12 plaatsvervangende juryleden worden gekozen. Bij grootschalige processen kan deze lijst worden uitgebreid tot 200 personen. De wet legt ook een bepaald genderevenwicht binnen de jury op: maximaal twee derde van de leden mag van hetzelfde geslacht zijn. De selectie gebeurt automatisch en elektronisch en de geselecteerde personen zijn tijdens het proces wettelijk vrijgesteld van hun beroepsverplichtingen, omdat deelname aan een jury van het hof van assisen als een burgerplicht wordt beschouwd.

Totale afzondering van de juryleden – een extreme maar noodzakelijke maatregel

Een uiterst belangrijk, maar vaak weinig bekend aspect is de verplichting tot afzondering van de juryleden tijdens het proces. Gedurende de hele periode waarin zij als juryleden optreden, verblijven zij op een speciaal ingerichte locatie, onder toezicht, en zijn zij volledig afgescheiden van de buitenwereld. Zij hebben geen toegang tot telefoon, internet, televisie, kranten of andere informatiebronnen die hun onpartijdigheid zouden kunnen beïnvloeden.

Het doel van deze afzondering is te voorkomen dat hun beslissing door externe invloeden wordt beïnvloed. Juryleden moeten zich uitsluitend baseren op de bewijzen en argumenten die in de rechtszaal worden voorgesteld, en niet op wat zij in de pers lezen of op televisie horen. Bij terrorismeprocessen of grote strafzaken, die weken of zelfs maanden kunnen duren, moeten de juryleden gedurende de volledige duur van het proces afgezonderd blijven. Zij kunnen hun familie niet zien, niet naar huis gaan en hun beroepsactiviteiten niet hervatten tot het vonnis is uitgesproken. Hoewel deze maatregel extreem is, wordt hij noodzakelijk geacht om een eerlijk proces en een beslissing zonder externe beïnvloeding te waarborgen.

Hoe verloopt een proces voor het hof van assisen?

Het proces wordt geleid door een voorzitter (een magistraat van het hof van beroep) en twee assessoren (rechters van de rechtbank van eerste aanleg). Hun rol is de debatten te leiden en toe te zien op de naleving van de wet, maar zij nemen niet deel aan de eindstemming over de schuld.

Het fundamentele principe van het Belgische systeem is de mondelinge behandeling van de debatten. In tegenstelling tot andere systemen krijgen de juryleden vóór het proces geen toegang tot het schriftelijke dossier. Zij ontdekken de bewijzen en horen de getuigen tijdens de zittingen, waardoor elk proces een levende reconstructie van de feiten wordt. Dit is ook de belangrijkste reden waarom processen in België doorgaans langer duren dan in Frankrijk, waar juryleden toegang hebben tot het dossier.

Na afloop van de debatten formuleert de voorzitter de vragen waarop de juryleden moeten antwoorden. Traditioneel krijgen juryleden geen instructies over juridische aspecten, maar alleen over de feiten. Daarna trekken zij zich samen met de magistraten terug in de beraadslagingskamer. Hoewel de magistraten aan de discussies deelnemen en argumenten naar voren brengen, hebben zij geen stemrecht over de schuld; de beslissing behoort uitsluitend toe aan de juryleden.

Een instelling onder druk: “correctionalisering”

Hoewel het hof van assisen een symbool is van participatieve democratie, is het aantal processen dat ervoor komt de afgelopen decennia sterk gedaald. Een wet uit 2016 breidde de mogelijkheid uit om veel ernstige misdrijven door gewone rechtbanken (correctionele rechtbanken) te laten berechten, een proces dat “correctionalisering” wordt genoemd. Daardoor behandelt het hof van assisen nu alleen nog de zwaarste zaken, zoals terrorisme of misdrijven tegen politieagenten. Sommigen zien deze ontwikkeling als een maatregel om justitie efficiënter te maken (processen verlopen sneller en zijn goedkoper), terwijl anderen er een uitholling in zien van het recht van burgers om deel te nemen aan de rechtsbedeling.

Conclusie

Het Belgische hof van assisen blijft een uniek geval in Europa, een brug tussen de continentale juridische traditie en het Angelsaksische model. Hoewel het aantal processen is afgenomen, blijft de instelling een symbool van volkssoevereiniteit en van de betrokkenheid van burgers bij justitie. En de totale afzondering van de juryleden blijft, hoe extreem ook, een garantie voor onpartijdigheid in een systeem dat boven alles vertrouwen stelt in burgers.