Terwijl Frankrijk 120 jaar viert sinds de wet van 1905 die Kerk en Staat scheidt, worden in de Elzas en Moezel nog steeds priesters betaald door de overheid en wordt er religieus onderwijs gegeven op scholen. Deze drie departementen, die tussen 1870 en 1918 tot Duitsland behoorden, hebben een speciaal juridisch statuut behouden dat hen uniek maakt in de Franse Republiek. Sommigen beschouwen ze als een schat, anderen als een anachronisme. En in 2026 is het debat heviger dan ooit.

(Personeel: Frankrijk / Geschiedenis en politiek)

Er is een deel van Frankrijk waar de wetten van de Republiek niet volledig van toepassing zijn. Drie departementen – Bas-Rhin, Haut-Rhin en Moezel – functioneren onder een lokaal recht dat hen onderscheidt van de rest van het land. Dit specifieke rechtssysteem, geërfd uit de periode waarin het grondgebied deel uitmaakte van het Duitse Keizerrijk (1871-1918), is het resultaat van een beslissing uit 1919, toen Frankrijk ervoor koos om sommige Duitse wetten die gunstiger waren dan de Franse te behouden, in plaats van ze volledig af te schaffen.

Wat is het lokaal recht precies?

Het lokaal recht in de Elzas-Moezel is een verzameling wetten en regels die van kracht bleven na de terugkeer van de regio naar Frankrijk, omdat ze niet werden vervangen of geharmoniseerd met de algemene wetgeving. In de praktijk hebben deze drie departementen hun eigen juridische code, die verschillende gebieden bestrijkt: van beroepsreglementering en grondrecht tot het gezondheidssysteem en de gerechtelijke organisatie. Naar schatting vertegenwoordigt het lokaal recht ongeveer een twintigste van de wetgeving die van toepassing is in de Elzas-Moezel.

Het concordaatssysteem – het religieuze privilege

De meest zichtbare en controversiële eigenaardigheid is het concordaatssysteem, dat de relatie tussen staat en kerk handhaaft zoals die was vóór de wet van 1905, die in de rest van Frankrijk de scheiding tussen Kerk en Staat invoerde.

In de praktijk betekent dit in de Elzas en Moezel:

• De Franse staat betaalt nog steeds de salarissen van priesters, predikanten en rabbijnen.
• De President van de Republiek benoemt de bisschoppen van Straatsburg en Metz.
• Op openbare scholen wordt religieus onderwijs gegeven (voor de vier erkende religies: katholiek, Luthers protestant, Gereformeerd protestant en Israëlitisch).

Waarom overleefde dit systeem?

Toen de Elzas en Moezel in 1918, na de Eerste Wereldoorlog, terugkeerden naar Frankrijk, stonden de Fransen voor een dilemma: moesten ze onmiddellijk de republikeinse wetten opleggen of moesten ze sommige Duitse wetten die voordeliger waren voor de bewoners handhaven? Ze kozen voor de tweede optie. In 1924 bekrachtigden twee wetten dit compromis, waarbij een deel van het lokaal recht naast het Franse recht werd gehandhaafd. De Grondwet van 1946, die het principe van de laïcité invoerde, had niet tot doel het lokaal recht af te schaffen. Integendeel, in de debatten van 1946 werd vastgesteld dat dit principe niet mocht leiden tot de afschaffing van het lokaal recht in de Elzas-Moezel. In 2011 bevestigde de Grondwettelijke Raad deze situatie, door een “fundamenteel principe erkend door de wetten van de Republiek” te erkennen dat het mogelijk maakt deze speciale bepalingen te handhaven.

Een fel bediscussieerd onderwerp

Deze bijzonderheid heeft geleid tot een geschil dat bijna een eeuw duurt. Voor sommigen is het lokaal recht een garantie voor regionale identiteit en specificiteit, een erfgoed om te koesteren. Voor anderen is het een anachronisme dat in strijd is met de fundamentele principes van de Republiek, in het bijzonder de gelijkheid voor de wet.

Een Ifop-enquête uit 2021 toonde aan dat 52% van de inwoners van de Elzas en Moezel voorstander zijn van de afschaffing van het concordaatssysteem, terwijl dat nationaal 78% is.

Een onzekere toekomst

Het debat over het lokaal recht is ook geïntensiveerd in de context van de territoriale hervorming. In 2026 zijn zowel de Elzas als Moezel gestart met stappen om een speciaal statuut te verkrijgen binnen de regio Grand Est. Een wetsvoorstel om de Elzas om te vormen tot een “territoriale collectiviteit met een speciaal statuut” werd in april 2026 door de Nationale Assemblee aangenomen, en een soortgelijke petitie werd in mei voor Moezel gelanceerd. Het valt te bezien of deze bewegingen zullen leiden tot een consolidatie van het lokaal recht, een wijziging ervan, of een terugkeer naar het gemeen recht.ugkeer naar het gewoonterecht.